تاريخ تشكيل نيروي زميني و دريايي ارتش ايران به زمان هخامنشيان بازمي گردد[1] با رسيدن رضاخان به وزارت جنگ وي در 14 آذر 1300 به صورت رسمي ارتش نوين ايران را به سبك اروپايي را ايجاد نمود[2] كه وابستگي خارجي ارتش تا دهه 1320 به آلمان و سپس به آمريكا باقي بود.[3]
با شروع جنگ جهاني اول و به كارگيري هواپيما، ايرانيان در اواخر سال 1292 از نزديك با هيكوپتر آشنا شده[4] و در ارتش ايران «دفتر هواپيمايي» كه هسته مركزي نيروي هوايي ايران شد به منظور پشتيباني از عمليات نيروي زميني در دي ماه 1300 به وجود آمد. [5] آموزش دانشجويان در خارج و سپس ايران،[6] تأسيس صنف هواپيمايي نظامي،[7] ايجاد كارخانه مونتاژ هواپيما و تغيير نام «قواي هوايي» به «نيروي هوايي» از مسائل مهم پيش از جنگ جهاني دوم است. [8]
با شروع جنگ، متفقين به بهانه حضور آلمان ها در 3 شهريور 1320 به ايران حمله نمودند. به علت موضع بي طرفي دولت ايران، نيروي هوايي به جز چند مقاومت پراكنده اقدامي انجام نداد و چند سال را به صورت ركود و نابساماني پشت سر گذارد[9] ليكن از 9 تير 1325 روند معكوس شروع شده به «نيروي هوايي شاهنشاهي» تغيير نام داد و در مهر 1329 تحت عنوان «ستاد نيروي هوايي» به فعاليت پرداخت. [10] در دهه 50 عواملي چند از جمله دكترين نيكسون،[11] باعث گرديد ايران به عنوان ژاندارم منطقه در نقش فرامنطقه اي ظاهر شود[12] به طوري كه در سال 1355، ايران پنجمين نيروي بزرگ نظامي جهان و پيشرفته ترين نيروي هوايي خاورميانه را به خود اختصاص داد.[13] در دوره رضاشاه به طور متوسط يك سوم و در زمان محمد رضا شاه سي و دو درصد مخارج كشور صرف امور نظامي مي شد.[14]
تحت نظارت مستقيم شاه بودن و ايجاد حس وفاداراي به شاه و به تبع آن مسؤول بودن در مقابل شخص شاه؛[15] متكي بودن حكومت پهلوي به ارتش به ويژه پس از انتخاب ايران به عنوان ژاندارم منطقه[16] از ويژگي هاي ارتش شاهنشاهي به شمار مي رود.
 
نقش نيروي هوايي در مخالفت با رژيم پهلوي و پيروزي انقلاب
نيروي هوايي در مقاطع تاريخي مختلف از جمله شبه كودتاي نيروي هوايي در 8 شهريور 1320 بر ضد حملات متفقين، نقش سازمان افسران ناسيوناليست در قيام 30 تير 1331 و كودتاي 28 مرداد 1332 در عدم سركوب خياباني مردم با رژيم مخالفت هايي داشت.[17]
در پي اوج گيري ناآرامي هاي سال 1357 كه به دنبال درج مقاله توهين آميز به امام در دي ماه 1356[18]ادامه يافته بود و به كارگيري نظاميان جهت خنثي سازي اقدامات انقلابيون توسط شاه[19] به ويژه پس از خروج شاه در 26 دي ماه 1357،[20] به عنوان پيشگامان پيوستگي به نيروي هاي انقلابي نقش نيروي هوايي را از دو جنبه تضعيف قدرت حكومت و اركان ارتش، به عنوان يكي از اهرم هاي قدرت و دوم تقويت نيروهاي مردمي مي توان مورد توجه قرار داد.
- 17 شهريور 1357(جمعه سياه): در اين روز علاوه بر تيراندازي زميني از هوا نيز مردم مورد هدف قرار گرفتند اما تعدادي از خلبانان از شركت در اين كشتار سرپيچيدند. [21]
-30 دي ماه: اعلام همبستگي گروهي از پرسنل پايگاه هوايي بندرعباس با ساير پايگاه هاي هوايي و جنبش ملت ايران. همچنين با مطرح شدن بازگشت امام به ايران احتمال كودتايي در ارتش داده مي شد كه اين افراد اعلام نمودند زير بار كودتايي كه به نفع حكومت غيرقانوني است نخواهند رفت و هر فرماندهي كه دستور كودتا را صادر كند ابتدا خودش و سپس عواملش كشته خواهند شد.[22]
- 9 بهمن: حمله گروهي از گارد شاهنشاهي به همافران نيروي هوايي كه در تظاهرات به طرفداري از امام شركت كرده بودند.[23]
- 4 بهمن: شركت حدود 50 افسر نيروي هوايي در تظاهرات و رفتن چند هزار نفر از پرسنل به همراه خانواده هايشان به منزل آيت الله طالقاني به منظور نشان دادن حمايت خود از امام(ره)، با شعارهايي همچون «ما پرسنل هوايي هستيم، ما منتظر خميني هستيم» و «به فرمان خميني؛ نظاميان ملي؛ از طاغوت گسستيم، به ملت پيوستيم»[24]
- 15 بهمن: پيوستن هزاران نفر از پرسنل به اجتماعات مردمي در شهرهاي مختلف از جمله اصفهان، بندرعباس، شيراز، بوشهر، تبريز و كرمانشاه[25]
- 17 بهمن: خطاب تيمسار ربيعي فرمانده نيروي هوايي به گروهي از پرسنل حامي امام مبني بر اين كه در مقام فرماندهي نيرو در سياست دخالت نمي كند. [26]
- 19 بهمن: راهپيمايي گروهي از همافران و درجه داران به طرفداراي از انقلاب، رفتن به اقامتگاه امام(ره) و اعلام وفاداري با شعار«ما همه سرباز توييم خميني، گوش به فرمان توييم خميني» و چاپ عكس اين مراسم كه همراه با تكذيب مقامات روبرو شد اما امام(ره) صحت اين عكس را تأييد نمودند. [27]
- اواخر شب 20 بهمن: حمله گارد شاهنشاهي به هنرجويان نيروي هوايي پايگاه دوشان تپه به علت حمايت از فيلم استقبال از امام و حمايت مردم از پرسنل كه به درگيري مسلحانه منجر گرديد. [28]
 
عوامل گرايش نيروي هوايي به انقلاب
مجموعه عواملي كه باعث پيوستگي پرسنل نيروي هوايي و ساير نظاميان به صف انقلابيون گشت را در دو دسته كه برخي از آن ها به پرسنل و حكومت پهلوي و برخي از آن ها به موضع گيري نيروهاي انقلابي بازمي گردد مي توان بررسي نمود.
- خطا هاي استراتژيك شاه، فرار شاه و نشان داده شدن ضعف رژيم، گسست بين نيروها و نظام شاهنشاهي[29] و در برابر يكديگر قرار دادن ارتش و ملت.
- تضعيف روحيه نظاميان از رودررويي با ملت و امداد غيبي الهي در تحول روحي اسلامي و شهادت طلبي مردم و تأثير آن در متحول شدن ارتشيان و همافران كه برخلاف شاه قيام نمايند.[30]
- تأثير نقش رهبري انقلاب و ساير مراجع در پرسنل كه از وجه مشترك نيروهاي انقلابي و نظاميان كه همان مسلمان بودن آن ها بود استفاده نموده  و آنان را بر ضد رژيم و پيوستن به نيروهاي انقلابي تشويق مي نمودند. پس از كشتار مردم، امام در 19 دي ماه 1356 خطاب به ارتش اين كشتار را محكوم نمودند. در اسفند همين سال نيز امام در استفتا از عدول سوگند وفاداري به ارتش مي فرمايند: «قسم براي حفظ قدرت طاغوتي صحيح نيست و مخالفت با آن واجب است و كساني كه به اين نحو قسم خورده اند بايد برخلاف آن عمل كنند. [31]» ساير مراجع نيز فتواهايي بدين مضمون صادر نمودند.[32]
ورود امام به ايران در 12 بهمن و شخصيت خاص ايشان از عوامل مؤثر ديگر مي باشد. تيمسار رامتين مي گويد: «راهكار مؤثر ديگر امام حمايت لحظه به لحظه از ارتش و توصيه به عدم خشونت نسبت به نظامي ها؛ شخصيت جذب كننده؛ آگاه كننده؛ صاحب نظر و قاطع؛ برانگيزاننده و آگاهي سياسي ايشان تعيين كننده بود. [33]»
- استراتژي مردم در برخورد با نظاميان در پي موضع گيري رهبري و دادن گل و شيريني به سربازان و دادن شعارهاي احساسي و حماسي از جمله «به دستور خميني، سرباز برادر ماست». تيمسار نجفي مي گويد: «شعارهايي كه مردم مي دادند يكي از نعمت هاي بزرگي بود كه روي ارتشي تأثير گذاشت.»[34]
از جمله ابتكارات در پي فرمان فرار سربازان اين بود كه به توصيه آيت الله خامنه اي جهت شناخته نشدن سربازان فراري جوانان سرهاي خود را مي تراشيدند.[35]
در يك جمع بندي به فرموده مقام معظم رهبري احساس تعهد، موقع شناسي و دشمن شناسي سه عامل مهم در اين امر مي باشد.[36]
امام خميني(ره) درباره نقش نيروي هوايي در پيروزي انقلاب مي فرمايند: «گرچه سران وابسته و خودفروخته ارتش تا آخرين لحظه... تلاش فراواني براي نجات تخت و تاج سلطنت نمودند ولي تصميم شجاعانه پرسنل شريف ارتش ... آنچنان كوبنده و قاطع بود كه مجال تفكر و تصميم را از دشمنان خدا و خلق گرفت... و حقا نيروي هوايي سهم بيشتري ادا كرده است...»[37]
 
نيروي هوايي در سال هاي نخستين پس از پيروزي انقلاب
 با اعلام بي طرفي ارتش در روز 22 بهمن 1357 و قرار گرفتن امور در دست نيروهاي انقلابي، دولت موقت در 23 بهمن كار خود را به طور رسمي آغاز كرد.[38][39] هرچند بسياري از پرسنل نيروي هوايي به انقلاب پيوستند اما هنوز برخي افسران ارشد طرفدار شاه در اين نيرو حضور داشتند. پس از انقلاب در دو مرحله پاكسازي در ارتش صورت گرفت. مرحله اول (از زمان دولت موقت تا انتخاب اولين غير نظامي به سمت وزير دفاع ملي) پاكسازي منحصر به افسران ارشد بود و دومين مرحله (از اواخر تابستان 1358) با كاهش وابستگي دولت به افسران در موضع فرماندهي و خودداري از ورود ارتش به فعاليت هاي سياسي همراه بود.[40] تشكيل انجمن هاي اسلامي از اقدامات پرسنل جهت جذب نيروهاي جديد و پاكسازي در ارتش به شمار مي رود. [41] دست داشتن برخي افسران نيروي هوايي در حادثه طبس، كودتاي نوژه و همكاري با سازمان مجاهدين خلق از مواردي است كه باعث تصفيه تعدادي از پرسنل شد.[42]
مكتبي و مردمي بودن، پذيرش افراد مؤمن به اهداف انقلاب اسلامي و فداكاري نسبت به آن، عدم عضويت فرد خارجي، حفظ استقلال و تماميت ارضي و نظام، ممنوعيت استقرار پايگاه نظامي خارجي در كشور از ويژگي هاي ارتش جمهوري اسلامي ايران است كه در قانون بدان اشاره گرديده است.[43]
 
نيروي هوايي و دفاع مقدس
نيروي هوايي ارتش اولين مكاني است كه در حمله عراق عليه ايران در 31 شهريور 1359 مورد حمله قرار گرفت كه ظرف دو ساعت با عكس العمل متقابل روبرو شد. [44] در طول اين جنگ كه تا 27 تيرماه 1367 به طول انجاميد[45] نيروي هوايي در كنار ساير نيروهاي مسلح و بسيج مردمي به دفاع از كشور پرداخت. اين در حالي است كه به دليل وابستگي هاي خارجي پيش بيني مي شد ظرف چند ماه نيروي هوايي زمين گير شود و از سويي ديگر عراق همه جانبه از سوي غرب حمايت مي شد.[46] موارد ذيل از جمله اقدامات نيروي هوايي در زمان جنگ مي باشد؛
-         انجام عمليات هاي نظامي جهت مهار و تثبيت نيروي دشمن و جلوگيري از پيشروي
-         انجام عمليات شناسايي هر روزه و ناتواني عراق در مقابله با آن
نقش فعال در همكاري با ساير نيروهاي نظامي و بسيج مردمي از جمله، فتح المبين، بيت المقدس، بدر، خيبر، والفجر8 و...[47] و نيز عمليات هايي كه به صورت خاص توسط ارتش صورت گرفت همچون: عمليات كلاسيك دزفول (مهر 1359)، عمليات مرواريد ( 7 آذر 1359) و بيت المقدس 5 (1367) [48]
-         از بين بردن نيروي دريايي عراق در عمليات مرواريد در خليج فارس
-   حفاظت از نفتكش ها و ساير كشتي هاي تجاري و حفظ زنجيره اقتصادي و درآمدزاي كشور
-         به دست آوردن ركوردهاي بالاي پرواز و سوخت گيري
-   حركت به سمت خودكفايي و بازسازي تجهيزات، و تغيير سيستم آمريكايي به سيستم بومي در نيروي هوايي و تحول در سازماندهي و فرهنگي و پايه گذاري دانشگاه هوايي[49]
-         تقديم شهدايي همچون اردستاني، بابايي، خضرايي، دوران، ستاري، فكوري و ...[50]
 
امام خميني درباره نقش نيروي هوايي در دفاع مقدس مي فرمايند: «...شجاعت و رشادت هاي بي نظير نيروي هوايي و هوانيروز و خلبانان دلاور در نفوذ به اعماق خاك دشمن و رويارويي با مدرن ترين امكانات اهدايي استكبار به صداميان و دفاع از حريم هوايي كشور نشانه تعهد، عشق و ايمان آنان به خدا و اسلام و ميهن اسلامي است. مهيا نگه داشتن و تعمير و بازسازي ادوات و ابزار پيچيده هواپيماها و رادارها و سلاح هاي ضد هوايي و موشك ها و پدافند از كشور دليل مهارت و تخصص و ارزش هاي علمي والاي اين عزيزان است كه خداوند بر توان و ايمان آنان بيفزايد.»[51]
 
نيروي هوايي و دوران پس از دفاع مقدس
به گفته سرتيپ ميقاتي رهبري كل قوا كه پيش از انقلاب دست نشانده مستكبرين بود و اكنون نمادي از باور مكتبي مي باشد، همچنين رهایي از وابستگي خارجي و خودكفايي در بعد آموزش نفرات و نيز تجهيزات نظامي دو تفاوت عمده نيروي هوايي قبل و بعد از انقلاب اسلامي ايران مي باشد. [52]
مقام معظم رهبري، فرماندهي كل قواي كشور، درباره اين نيرو مي فرمايند: «امروز شما كه در نيروي هوايي هستيد براي اين كه ارزش و شخصيت خودتان را باور كنيد احتياج نداريد كه كسي به شما اين را بگويد يا كسي تعريف خلاف واقعي از شما بكند. در پرونده خودتان، در نيروي هوايي شما مجموعه اي از افتخارات، فداكاري هاي شكوهمند، پروازهاي خوب، كارهاي فني خوب، دفاع هاي بجا، حمله هاي بجا، كارآيي هاي برجسته و نوسازي هاي خوب داريد. اين ها در سابقه و پرونده شماست و كسي هم نمي تواند انكارشان كند. اين اصالت و ارزش نيروي هوايي است. آن چه من به شما عرض مي كنم و از شما مي خواهم اين است كه به اين مقدار نبايد اكتفا كنيد...» [53]
نكته پاياني اين كه به دليل اقدام شجاعانه پرسنل نيروي هوايي ارتش در 19 بهمن 1357در حمايت از انقلاب و رهبري، اين روز با نام نيروي هوايي در تاريخ ثبت گرديد.

[1] . غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ ارتش ايران از هخامنشي تا عصر پهلوي، تهران، آشيان، 1382، ص 28
[2] . همان، ص 178؛ سعيده لطفيان؛ ارتش و انقلاب اسلامي ايران: بررسي ساختار ارتش ايران و تأثير روند انقلاب در گرايش به انقلاب اسلامي ايران، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1380، ص 70
[3] . همان، صص 123 و 127
[4] . غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ نيروي هوايي ايران از پهلوي تا انقلاب ايران، تهران، آشيان، 1383، صص 27 و 43
[5] . همان، صص 43 و 44
[6] .  غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ ارتش ايران از خهامنشي تا عصر پهلوي؛ پيشين، صص 273 و 277
[7] . غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ نيروي هوايي ايران از پهلوي تا انقلاب ايران، پيشين، ص 46
[8] . همان، صص 59 و 60
[9] . همان، ص 71
[10] . غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ ارتش ايران از هخامنشي تا عصر پهلوي، پيشين، ص 319
[11] . دكترين نيكسون بر اين اصل پايه گذاري شده بود كه كمك غير مستقيم به نيروهاي مسلح محلي بهتر از مداخله نظامي مستقيم آمريكا در جنگ و درگيري هاي محلي است.
[12] . غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ نيروي هوايي ايران از پهلوي تا انقلاب، پيشين، ص 126
[13] . سعيده لطفيان؛ پيشين، ص 187
[14] . ناصر فربد؛ نقش ارتش در تحولات تاريخي ايران، تهران، كومش، 1383، صص 351 و352
[15] . همان، ص 138
[16] . همان، ص 347
[17] . غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ نيروي هوايي ايران از پهلوي تا انقلاب، پيشين، صص 84 و 85
[18] . حشمت اله عزيزي؛ تاريخ شفاهي ارتش در انقلاب اسلامي، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1386، ص 55
[19] . سعيده لطفيان؛ پيشين، ص 188
[20] . ناصر فربد؛ پيشين، ص 381
[21] . حشمت اله عزيزي؛ پيشين، ص 71 به نقل از سرهنگ احمد نوروزي فرسنگي
[22] . سعيده لطفيان؛ پيشين، صص 227 و 229
[23] . همان، ص 230
[24] . همان، ص 231
[25] . حشمت اله عزيزي؛ پيشين، ص 161
[26] . سعيده لطفيان؛ پيشين، ص 262
[27] . همان، صص 258 و 264
[28] . همان، ص 265
[29] . حشمت اله عزيزي؛ پيشين، ص 145
[30] . امام خميني (ره)؛ صحيفه امام، سي دي روح الله 2، ج 6، صص 491 و 492؛ ج 9، ص 144
[31] . همان، ج 3، ص 369 (22/11/1357)
[32] . حشمت اله عزيزي؛ پيشين، ص 127
[33] . همان، صص 140- 138
[34] . همان، ص 108
[35] . همان، ص 256 به نقل از گزارش ساواك در تاريخ 28/9/1357
[36] . سيد علي خامنه اي؛ ارتش كلمه طيبه: مجموعه رهنمودهاي مقام معظم رهبري و فرماندهي كل قوا(مد ظله العالي) در ديدار با كاركنان ارتش، تهران، سازمان عقيدتي- سياسي ارتش جمهوري اسلامي ايران، 1384، صص 365 و 366
[37] . امام خميني(ره)؛ پيشين، ج 21، ص 355
[38] .  سعيده لطفيان؛ پيشين، صص 274 و 281
[39] . غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ نيروي هوايي ايران از پهلوي تا انقلاب، پيشين، ص 306
[40] . سعيده لطفيان؛ پيشين، صص 374 و 397 و 417
[41] . حشمت اله عزيزي؛ پيشين، ص 215
[42] . همان، صص 216 و 217
[43] . محمد جواد صفار؛ حقوق اساسي: آشنايي با قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران (بعد از اصلاحات)، تهران، مركز آموزش مديريت دولتي، 1377، صص 145 و146
[44] . غلامرضا علي بابايي؛ تاريخ نيروي هوايي ايران از پهلوي تا انقلاب، پيشين، ص 324
[45] . همان، ص 464
[46] . مصاحبه با [شهيد] ستاري فرمانده نيروي هوايي ارتش؛ نقش نيروي هوايي در جنگ، به نقل از سايت ارتش
[47] . همان.
[48] . علي حائري (مسؤول گروه)؛ سي دي روزشمار تاريخ، قم، مركز پژوهش هاي اسلامي صدا و سيما؛ و نيز جهت اطلاعات بيشتر درباره نقش ارتش در دفاع مقدس مراجعه شود به: محمد جوادي پور/علي نيكفرد/سيد يعقوب حسيني؛ ارتش جمهوري اسلامي ايران در هشت سال دفاع مقدس، تهران، نشر سازمان عقيدتي سياسي ارتش جمهوري اسلامي ايران، 1373
[49] . مصاحبه با شهيد ستاري فرمانده نيروي هوايي ارتش؛ پيشين.
[50] . مصاحبه با سرتيپ خلبان دكتر احمد ميقاتي؛ فرمانده نيروي هوايي ارتش؛ سايت ساجد (سايت جامع دفاع مقدس)
[51] . امام خميني؛ پيشين، ص 356
[52] . مصاحبه با سرتيپ خلبان دكتر احمد ميقاتي؛ پيشين.
[53] . سيد علي خامنه اي؛ پيشين، ص 268(18/11/1375)